UV index

Svi se sa setom sećamo vremena kada smo, bez mnogo bojazni, ležali na plažama uživajući u sunčanju i kupanju, ni ne znajući za postojanje ozona i ozonske rupe, UV zračenja i opasnosti koje ono nosi sa sobom. Obično bi, u tom neznanju, već prvi dan preterali pa bi uveče crvenilo i opekotine mazali jogurtom ali to nas nije sprečavalo da već sledeći dan istrčimo na sunce bez ikakve zaštite. Na žalost, doba nevinosti je prošlo, upozorenja o štetnosti ultraljubičastog zračenja su samo jedna od obilja apokaliptičnih vesti (globalno otopljavanje, nestašica vode, mogućnost sudara sa meteoritima, suše i poplave...). Najlošija vest je da su upozorenja tačna. Sunce i njegovo zračenje jeste izvor života, ono određuje klimu i sav živi svet.

Ono se sastoji od ultraljubičastog zračenja (UV), vidljivog zračenja (svetlost) i infracrvenog zračenja (IR). Ultraljubičasti deo spektra sunčevog zračenja ima vrlo važnu ulogu u mnogim procesma u biosferi ali može biti i vrlo štetno, naročito ako pređe određeni nivo. U takvim slučajevima, sposobnost samozaštite pojedinih bioloških jedinki i vrsta nije dovoljna i one mogu biti znatno oštećene. To se odnosi i na ljudski organizam, pogotovo na kožu i oči. Da bi se ljudi upozoravali o stepenu opasnosti i načinu preduzimanja određenih zaštitnih mera uvedena je veličina UV indeks. Kada se opisuju biološki učinci, ultraljubičasto zračenje se obično deli u tri spektralna područja: UV-A zračenje (315-400 nm), UV-B zračenje (280-315 nm) i UV-C zračenje (100-280 nm). UV-A zračenje nije bitno za biološku aktivnost, njegova količina se ne menja sa koncentracijom ozona. Od ukupne količine zračenja koja stiže do površine Zemlje UV-A komponenta čini 97 odsto. UV-B zračenje je biološki aktivno i njegov intenzitet na Zemljinoj površinizavisi od količine ozona u atmosferi. UV-B zračenje iznosi 3 odsto ukupnog fluksa UV zračenja ili oko 0.1 odsto ukupnog fluksa globalnog Sunčevog zračenja. Male promene u ozonu mogu dovesti do velikih promena onog dela UV-B zračenja koje dolazi do površine Zemlje. Ovo zračenje je opasno, ali ono utiče na površinske slojeve kože. Predugo izlaganje Suncu može izazvati i takozvano fotostarenje kože, koja postaje suva, nastaju duboke bore i oštećenje epiderma. Takođe, mogu nastati opekotine drugog stepena. UV-C zračenje, koje se kompletno apsorbuje u atmosferi i praktično se ne opaža na površini Zemlje. Taj opseg se često zove i sterilišuće zračenje. Ono je izuzetno opasno. UV-C zračenje nosi toliku energiju da pobuđuje valentne elektrone u nekim molekulima, što izaziva promene njihove strukture. To bi bilo beznačajno da među takvim molekulima nisu i baze kiseonika u nukleinskim kiselinama. Upravo zbog toga UV-C zračenje može da utiče na promenu i oštećenje genetskog koda ćelija kože. Ukoliko ta oštećenja postanu velika i zahvate određene gene dolazi do nepovratnih oštećenja i razvoja raka kože.Posebno su osjetljivi takozvani melanociti koji su odgovorni za pigmentaciju kože. Njihovim zloćudnim bujanjem nastaje izrazito smrtonosan oblik raka kože koji se naziva melanom. Najugroženije su osobe svetle puti sa puno pega i mladeža po koži. Takve osobe UV-zaštitu moraju shvatiti krajnje ozbiljno. Koža i oči su organi na ljudskom telu koji su najčešće izloženi UV zračenju i stoga se najveća pažnja posvećuje njihovoj zaštiti. Ispitivanja su pokazala da adekvatna UV zaštita može u 70 odsto slučajeva da predupredi rak kože. Smatra se da se koža najbolje štiti odećom, a delove tela koji nisu zaštićeni odećom treba mazati zaštitnim kremama. Preporuke za javnost i zaštita Nisu svi ljudi jednako osetljivi na UV zračenje, zbog različite pigmentacije odnosno različite sposobnosti samozaštite njihove kože. Zbog toga su tipovi kože razvrstani u nekoliko tipova na osnovu takozvane minimalna eritemalne doze koja označava količinu UV zračenja koja uzrokuje crvenilo na do tada neizloženoj koži. Postojiukupno 6 fotobioloških tipova kože a na našem podneblju on se kreće uglavnom između 3 i 4. Za nastanak Sunčevih opekotina presudna je dilatacija krvnih sudova koji se nalaze upravo ispod površinskog sloja i ona se manifestuje kao crvenilo kože ili eritem. Izvesno vreme nakon početne upale kože ili pojave eritema (crvenila), povećava se količina kožnog pigmenta ili melanina, koji služi kao zaštitini sloj protiv UV zračenja. Koža tada potamni. Međunarodne preporuke kažu da pri sunčanju treba koristiti kremu sa zaštitnim faktorom 15 i primenjivati je na svaka 2 sata kao i svaki put posle plivanja. Posebnu pažnju treba obratiti na osetljive delove tela koji su više ili pod direktnijim uglom izloženi sunčevom zračenju. Kod organa vida rožnjača i sočivo u velikoj meri apsorbuju prirodnu i veštačku UV radijaciju. Prednje-komorna tečnost je praktično prolazna za UV zračenje i ne štiti sočivo. Rožnjača je relativno otporna na UV zračenje i u prirodnim uslovima ne strada. Izuzetak predstavlja ‘snežno slepilo’, koje naročito nastaje u planinama sa večitim snegom gde je nivo Sunčeve radijacije neobično velik. Eksperimentalno je utvrđeno da prag traumatske doze za rožnjaču zavisi od talasne dužine svetlosti. Najopasnije je oštećenje endotela rožnjače zbog toga što te ćelije kod čoveka ne raspolažu regenerativnom sposobnošću. Njihov broje se smanjuje sa starenjem. Oštećenje sočiva izazvano višegodišnjom akumulacijom povreda UV zracima lako je sprečiti nošenjem naočara za sunce, ali samo onih koje upijaju ili odbijaju UV zrake. Pored mogućnosti kancera kože i oštećenja očiju, prekomerno izlaganje UV zračenju može smanjiti otpornost organizma na infekcije i pad imuniteta. Zbog toga, posebnu pažnju i zaštitu zahtevaju deca u periodu razvoja kada su naročito osetljiva na oštećenja izazvana zračenjem jer im imuni sistem još nije potpuno razvijen. Intenzitet ultravioletnog zračenja zavisi pre svega od količine ozona u atmosferi, zatim od visine sunca (geografska širina, godišnje doba, doba dana), nadmorske visine i stepena apsorpcije, kao i refleksije pre svega od oblaka i površine tla. Naravno da preterano izlaganje suncu treba izbegavati od 10 do 16 časova kada je ono najjače ali treba znati i to da ni u hladovini nismo zaštićeni jer se sunčevo zračenje reflektuje od zemlje i raspršuje se na sve strane (da nije tako u debeloj hladovini bi bio potpuni mrak). Takođe treba znati da sunčevi zraci prodiru i kroz tkaninu koja nije dovoljno gusta. Nismo sigurni ni u vodi, dok se kupamo na otvorenom, jer je dokazano da oko 50% UV zračenja može prodrijeti čak do 3 m dubine, u čistoj okeanskoj vodi. Refleksija sunčevog, a samim tim i ultraljubičastog zračenja posebno je opasna tokom zime, na planinama jer svež sneg može reflektovati i do 80% pristiglog UV zračenja. U normalnim okolnostima, kada u stratosferi ima dovoljno ozona, UV-C zračenje, koje je i najopasnije, je potpuno apsorbovano, kao i veći deo UV-B zračenja od koga samo nekoliko postotaka dolazi do Zemljine površine. Zbog toga je na površini Zemlje sunčevo UV zračenje sastavljeno od velikog iznosa UV-A zračenja i vrlo malog iznosa UV-B zračenja. S obzirom da je ozon glavni apsorber UV zračenja, njegov intenzitet na Zemljinoj površini jako zavisi o ukupnom iznosu ozona u atmosferi i debljini ozonskog sloja. Poplava upozorenja o štetnosti UV-zračenja je počela otkrićem takozvanih “ozonskih rupa” u atmosferi. UV indeks parametri za javnost UV indeks je definisan zbog potrebe da se javnost obavesti jednostavnim, razumljivim parametrom o jačini UV zračenja i mogućim štetnim posledicama na ljude. Vrijednosti UV indeksa se kreću od vrednosti 0 do 10 i više, a za vrednosti veće od 7 UV zračenje se smatra visokim i preporučuju se mere zaštite: upotreba šešira sa širokim obodom, sunčanih naočara, zaštitne kreme i odeće s dugim rukavima. Osetljiva populacija može dobiti opekotine za manje od 20 minuta, pa se ne preporučuje izlaganje novorođenčadi suncu u vremenu od 10 do 16 sati. U republičkom hidrometeorološkom zavodu Srbije prognoza UV indeksa dobija se pomoću nemačkog modela koji pokriva deo Evrope. Ovaj model daje prognoze za 48 sati unapred. U prognozi se koriste satelitski podaci ozona i polja temperature, a dobijene vrednosti se koriguju za prognoziranu količinu oblačnosti tako se dobiju konačne vrednosti UV indeksa. Koža i oči su ljudski organi koji su najviše izloženi sunčevom ultraljubičastom zračenju što može rezultirati akutnim i hroničnim učincima na zdravlje kože (eritem, starenje kože, rak kože), očiju (fotokeratitis, snežno slepilo, katarakta) i imunološkog sastava. Dok UV-B zračenje uglavnom uzrokuje eritem i različite vrste raka kože, UV-A zračenje utiče na potkožno tkivo i može promeniti strukturu kolagena i elastičnih vlakana ubrzavajući starenje kože. Važno je naglasiti da koža ima sposobnost samozaštite proizvodnjom melanina koji štiti od UV zračenja, dok ljudsko oko ne poseduje tu sposobnost. Oči se trebaju zaštititi sunčanim naočarima koje sadrže UV-B i UV-A filtere. Proizvođači bi trebali stavljati kategoriju zaštite stakala od vidljivog i UV svetla na prednju stranu naočara. Za opšu upotrebu se preporučuje kategorija 3, a za aktivnosti visokog rizika kao što su planinarenje ili jedrenje preporučuje se kategorija 4. Takođe se preporučuje upotreba naočara s bočnom zaštitom. Koža se najbolje štiti odećom. Šešir, košulja i pantalone pružaju najbolju zaštitu. Proizvođači bi vidljivo trebali označiti odjeću koja propušta UV zračenje. Delovi kože koji nisu zaštićeni odećom trebalo bi zaštititi zaštitnom kremom koja sadrži UV-B i UV-A filtere. Tokom prvog izlaganja suncu preporučuje se krema sa visokim zaštitnim faktorom (oko 30). Naročitu brigu treba posvetiti novorođenčadi i maloj djeci. Treba naglasiti da efekat zaštitnih krema zavisi ne samo od kvaliteta kreme već i o ispravnoj primeni. Preporuka je da se zaštitna krema sa zaštitinim faktorom 15 primjenjuje svaka 2 sata da bi bila delotvorna. Pored primene pre izlaganja suncu, potrebna je ponovna primena nakon kupanja. I pored svih upozorenja, većina ljudi sa nestrpljenjem iščekuju leto i mašta o moru i opuštenom ležanju na sunčanoj plaži. Bez namere da bilo kome pokvarime letovanje, podsećamo još jednom: Uživanje u suncu je i dalje moguće ali treba uvažavati preporuke lekara i stručnjaka i imati na umu štetnost ultraljubičastog zračenje!